Nigde drugde u Srbiji nije toliko manastira zbijeno na tako malom prostoru. Između kraja 15. i 18. veka u dolinama Fruške gore osnovano ih je oko trideset pet; šesnaest ih je do danas opstalo kao žive zajednice. Zajedno su održali srpski verski život, pismenost i umetnost tokom vekova osmanske vlasti južnije odavde — zbog čega se planina naziva srpskom Svetom gorom ili „srpskim Atosom“.
Zašto baš ovde?
Posle pada srednjovekovne srpske države 1459, poslednji despoti iz porodice Branković živeli su kao ugarski vazali u Sremu, severno od Save. Fruška gora je nudila ono što je monasima trebalo: osamu, vodu, drvo, vinograde i hrišćanskog gospodara. Izbegli monasi poneli su sa sobom mošti svetitelja i vladara — kneza Lazara, cara Uroša, Stefana Štiljanovića — pa su manastiri postali svetilišta nacionalnog pamćenja koliko i domovi molitve.
Većina crkava nastala je u moravskoj i raškoj tradiciji srednjovekovne Srbije. U 18. veku, pod habzburškom vlašću, dobile su visoke barokne zvonike, konake s arkadama i pozlaćene ikonostase koje su slikali majstori poput Teodora Kračuna, Dimitrija Bačevića i, kasnije, Uroša Predića. Taj spoj vizantijske osnove i srednjoevropskog ruha zaštitni je znak Fruške gore.
Drugi svetski rat bio je katastrofa: manastiri su opljačkani, mošti odnete, zvonici minirani. Obnova je počela pedesetih godina 20. veka i ubrzala se posle 1990; Bešenovo, sravnjeno sa zemljom, poslednjih godina je u potpunosti ponovo sagrađeno.
Svih šesnaest na jednom mestu
Navedeni su približno od istoka ka zapadu. Godine osnivanja delom počivaju na predanju; posveta označava hramovnu slavu crkve.
| Manastir | Posvećen | Osnovan / prvi pomen | Poznat po |
|---|---|---|---|
| Krušedol | Blagovesti | 1509–1516. | Mauzolej Brankovića; grobovi vladara i patrijaraha |
| Velika Remeta | Sveti Dimitrije | Pomen 1562. | Crkva od opeke; najviši zvonik (≈ 39 m) |
| Grgeteg | Sveti Nikola | Predanje: 1471. | Ikonostas Uroša Predića; bašte |
| Staro Hopovo | Sveti Pantelejmon | Pomen 1546. | Majušna šumska crkva iz 1752. |
| Novo Hopovo | Sveti Nikola | Pomen 1541; crkva 1576. | Najlepša arhitektura; freske iz 1608. |
| Vrdnik-Ravanica | Vaznesenje Gospodnje | Pomen 1566. | Čuvao mošti kneza Lazara 1697–1942. |
| Jazak | Sveta Trojica | 1736–1758. | Barokna celina; mošti cara Uroša |
| Mala Remeta | Pokrov Presvete Bogorodice | Pomen u 16. v.; crkva 1759. | Mali ženski manastir u uskoj dolini |
| Bešenovo | Sveti arhangeli | Predanje: kraj 13. v. | Uništen u Drugom svetskom ratu; nedavno obnovljen |
| Beočin | Vaznesenje Gospodnje | Pomen 1566. | Bašte nalik parku na severnoj padini |
| Rakovac | Sveti Kozma i Damjan | Predanje: 1498. | Prepisivačka škola; blizu Dunava |
| Šišatovac | Roždestvo Presvete Bogorodice | 1520. | Lukijan Mušicki i Vuk Karadžić |
| Petkovica | Sveta Petka | Pomen 1566. | Freske iz 1588; u šumi |
| Kuveždin | Sveti Sava i Sveti Simeon | Pomen 1566. | Obnovljen posle ratnog razaranja |
| Divša (Đipša) | Sveti Nikola | Predanje: kraj 15. v. | Zabačen, miran, u zapadnim brdima |
| Privina Glava | Sveti arhangeli | Predanje: 12. v. | Najzapadniji; među vinogradima kod Šida |
Koje manastire posetiti?
Ako imate dva sata
Idite u Krušedol zbog istorije i fresaka ili u Novo Hopovo zbog arhitekture i lakog prilaza s glavnog puta.
Ako imate pola dana: istočni krug
Krušedol → Grgeteg → Velika Remeta, s Novim Hopovom u povratku preko Iriškog venca. Oko 40 km vožnje od Iriga i tri sata obilaska bez žurbe. To je ruta poludnevnih manastirskih tura.
Ako imate ceo dan: dodajte jug
Od Novog Hopova nastavite do Vrdnik-Ravanice i Jaska, s ručkom u Vrdniku ili Irigu. Sedam manastira čini pun, sadržajan dan — preko toga utisci počinju da se mešaju.
Ako imate dva dana: krajnji zapad i dunavska strana
Drugog dana možete putem uz podnožje do Male Remete, Bešenova, Šišatovca, Petkovice i Kuveždina, ili preći na severnu padinu, do Beočina i Rakovca iznad Dunava, u kombinaciji s vinarijama Banoštora.
Kako u posetu
- Radno vreme: uglavnom svakog dana, od ranog jutra do sumraka. Nema karata ni ulaznica.
- Oblačenje: pokrivena ramena i kolena za sve; izbegavajte odeću za plažu i veoma pripijenu garderobu. Marama se kod žena lepo prima, ali se retko zahteva.
- Ponašanje: telefoni utišani; bez fotografisanja u crkvama, osim ako vam se izričito ne dozvoli; za vreme službe ne prolazite između vernika i ikonostasa.
- Bogosluženja: jutarnja liturgija i večernje otvoreni su za sve. Stanite pozadi; ne morate da učestvujete.
- Kako uzvratiti: zapalite sveću, ostavite prilog ili u manastirskoj prodavnici kupite med, rakiju, vino, biljne meleme ili ikone.
- Od jednog do drugog: kolima, taksijem, biciklom ili na organizovanoj turi. Markirane pešačke staze povezuju nekoliko suseda — Novo i Staro Hopovo; Grgeteg i Veliku Remetu; Šišatovac, Petkovicu i Kuveždin.
Slave i praznici
Svaki manastir proslavlja svoju slavu, praznik svog zaštitnika, svečanom liturgijom i uz mnoštvo hodočasnika. Srpska crkva se drži julijanskog kalendara, pa nepokretni praznici padaju trinaest dana kasnije nego na Zapadu — Božić 7. januara, Sveti Nikola 19. decembra. Vaskrs je vrhunac godine. Tih dana doživljaj je nezaboravan, ali dođite rano i računajte na pune parkinge.
